Basilicum (Ocimum basilicum) hoort bij de lipbloemenfamilie, net als munt. De plant komt oorspronkelijk uit tropisch Azië en wordt al eeuwen over de hele wereld gekweekt. De naam gaat terug op het Griekse woord voor koning, daarom heet het kruid ook wel koningskruid.
De smaak is fris, licht zoet en een tikje peperig. Dat aroma is vluchtig, het verdwijnt snel bij hitte en bij drogen. Daarom smaakt vers voller dan gedroogd. Basilicum is bovendien niet winterhard. Onder de 12 graden gaat het er slecht uitzien en vorst overleeft de plant niet. In Nederland is basilicum dus een zomerplant.
Hoeveel soorten basilicum er bestaan, hangt af van wie er telt. De ene bron noemt er tientallen, de andere ruim honderd, omdat variëteiten en kruisingen verschillend worden meegeteld. Voor de keuken kom je vooral deze tegen:
| Soort | Smaak | Past bij | Standplaats | Levensduur |
| Genovese (gewone basilicum) | fris, lichtzoet, licht peperig | pesto, tomaat, pasta, pizza | pot of tuin | eenjarig |
| Griekse basilicum | intens, kleine blaadjes | tomatensaus, pesto | pot, blijft compact | eenjarig |
| Thaise basilicum | anijs en kaneel | roerbak, curry, Aziatische gerechten | pot of tuin | eenjarig |
| Citroenbasilicum | fris, citroen met anijs | vis, kruidenboter, limonade | pot of tuin | eenjarig |
| Paarse basilicum | kruidig, opvallende kleur | salades, garnering | pot of tuin | eenjarig |
African Blue is een meerjarige soort. Die haal je in de herfst naar binnen en snoei je dan stevig terug. Let ook op de naam heilige basilicum, ook wel tulsi genoemd. Dat is een andere plant, die je vooral in thee en supplementen tegenkomt. Met het kruid op je pizza heeft het niets te maken.
Wat je in de supermarkt koopt is meestal geen enkele plant. In de pot staat een dichte groep zaailingen, gekweekt om snel veel blad te geven. Ze concurreren om ruimte, water en voeding, en hun wortels zijn klein. Na een paar dagen in een droge keuken gaat het mis. Je kunt de plantjes redden door ze meteen uit elkaar te halen:
Nog sterkere planten krijg je door zelf te zaaien.
Zaai basilicum vanaf maart of april binnen in zaaibakjes. Verspreid een paar zaadjes over vochtige potgrond, bedek ze met een dun laagje aarde en zet het bakje op een zonnige vensterbank. Het zaad kiemt bij een constante temperatuur van rond de 20 graden al na enkele dagen. Een plastic zakje of folie eroverheen houdt de warmte en de vochtigheid vast, haal het er twee keer per dag af om te besproeien.
Buiten zet je de planten na de laatste nachtvorst, dus vanaf half mei. Direct buiten zaaien kan ook, maar niet voor eind april en pas als het echt warm blijft. Kies een zonnige plek met beschutting tegen de wind. Bij felle middagzon in een hete zomer is wat schaduw welkom.
Water geven gaat vaak mis. De grond moet licht vochtig zijn, nooit nat. Meestal betekent dat een paar keer per week water, afhankelijk van temperatuur en plek. Giet bij voorkeur op de grond en niet over het blad, want opspattend water verspreidt bacteriën. Zet je basilicum in een kruidenbak, kies dan de buren zorgvuldig. Een slechte keuze is rozemarijn, want die wil het droog en mager terwijl dit kruid regelmatig water vraagt.
Een bijkomend voordeel: fruitvliegjes hebben volgens de redactie van MAX Vandaag een hekel aan de geur, dus met een beetje geluk blijven ze weg bij een pot op de vensterbank.
Snoeien zorgt voor een volle basilicumplant. Begin zodra de plant een paar setjes bladeren heeft. Knip net boven een bladknoop, de plek waar twee blaadjes tegenover elkaar groeien. Daar komen twee nieuwe scheuten uit en zo krijg je een compacte plant in plaats van een lange, slappe steel. Haal geen blaadjes laag aan de stengel weg, want dan wordt de plant lang en kwetsbaar. Pluk liever de bovenste blaadjes en de toppen.
Bloemknoppen knip je weg zodra je ze ziet. Als de plant gaat bloeien, stopt de groei van nieuw blad grotendeels. De bloemetjes zijn wel eetbaar en bijen en vlinders zijn er dol op. Wil je die helpen, laat dan één plant gewoon bloeien.
Basilicum stekken is makkelijk:
Elke keer dat je plukt, kun je een stengel afknippen voor een nieuw stekje.
De meeste problemen met basilicum komen neer op water, licht, lucht en temperatuur. Kijk eerst wat je ziet en zoek daarna de oorzaak.
| Wat zie je | Waarschijnlijke oorzaak | Wat je doet |
| Slappe bladeren, droge grond | Te weinig water | Geef flink water en daarna regelmatiger |
| Slappe of gele bladeren, natte grond | Te veel water, wortels stikken | Wacht met water tot de bovenlaag droog is, check het gat in de pot, verpot in luchtige grond |
| Blad wordt geelgroen en de groei stopt | Stikstoftekort | Geef voeding |
| Gele bladeren met grijze waas onderaan | Valse meeldauw (Peronospora belbahrii) | Verwijder aangetaste bladeren, zet planten ruimer en houd het blad droog |
| Zwarte of bruine vlekken op het blad en strepen op de stengel | Bacteriële bladvlek | Geef water aan de grond, zorg voor lucht en knip aangetaste delen weg |
| Zwarte bladpunten na een koude nacht | Koudeschade | Haal de plant naar binnen, het kruid wil boven de 12 graden staan |
| Gaten in het blad | Slakken of kevers | Verzamel de dieren en beschut de plant |
| Kleine luisjes of witte vliegjes onder het blad | Bladluis, witte vlieg of spint | Verwijder ze zo snel mogelijk, ze vermenigvuldigen razendsnel |
| Plotselinge verwelking die niet verbetert met water | Mogelijk fusarium | Meestal niet te redden, zaai niet opnieuw in dezelfde grond |
Haal gele blaadjes altijd meteen weg, want ze kosten de plant nodeloos energie. Blad dat zwart en slijmerig is, eet je niet.
Basilicum gebruik je bij voorkeur rauw of op het laatst. Verhitting jaagt het frisse aroma weg, dus strooi de blaadjes over de pasta of pizza nadat het gerecht van het vuur is. Gedroogd is het krachtiger en beter bestand tegen hitte, dus dat is prima voor sauzen die lang staan te pruttelen.
De klassiekers zijn bekend: tomaat met mozzarella, bruschetta, pizza margherita en natuurlijk pesto. Rijpe tomaten zijn zoet en hartig, en basilicum voegt daar frisheid aan toe. Met mozzarella werkt het omdat de zachte kaas er karakter door krijgt zonder dat de smaak overheerst. Thaise basilicum houdt zijn smaak beter vast in een roerbak of curry. Citroenbasilicum past bij vis, kruidenboter en limonade.
Wil je iets voor later bewaren in olie, maak dan basilicumolie voor over salades of als dip voor brood. Voor pesto is een vijzel de moeite waard. Het kost iets meer tijd dan een keukenmachine, maar de pesto wordt romiger en voller van smaak.
Over bewaren lopen de adviezen uiteen. Sommigen zweren bij de koelkast, anderen bij een glas water. Het verschil zit in de koude. Basilicum is koudegevoelig en in een koelkast kan het blad zwart worden. Kies daarom de methode die past bij hoe snel je het gebruikt.
| Methode | Hoe | Let op |
| Glas water | Zet de stengels als een bosje bloemen op kamertemperatuur, uit de volle zon | Ververs het water en gebruik het blad zolang het stevig blijft |
| Koelkast | Alleen voor korte tijd | Kan het blad zwart maken |
| Invriezen | Pureer de blaadjes of maak er pesto van en vries in porties in | Houdbaar ongeveer een jaar |
| Drogen | Bewaar in een afgesloten potje op een koele, droge plek | Ongeveer een jaar houdbaar, maar met minder aroma |
Basilicum bevat vitamine K, vitamine A en mineralen als calcium, ijzer en magnesium. Toch eet je er in een gerecht maar een handvol van. Met een flinke portie pesto krijg je meer binnen dan met een paar blaadjes op een pizza. Beloftes dat het kruid griep verhelpt of de bloedsuiker verlaagt, zijn voor gewoon keukengebruik niet goed onderbouwd.
Er zijn ook dingen om op te letten. Basilicum bevat estragol, een aromastof die ook in dragon, anijs en venkel zit. Uit dierproeven blijkt dat estragol het erfelijk materiaal kan beschadigen. Onderzoek bij mensen die kruiden eten is beperkt. Het Voedingscentrum meldt dat nog onduidelijk is of en in hoeverre het schadelijk is en adviseert matig te zijn met onder andere basilicum. Bij een gevarieerd eetpatroon krijg je niet snel te veel binnen.
Tijdens de zwangerschap is het advies om basilicum te matigen en je kruiden te variëren, want dezelfde hoeveelheid estragol kan bij een klein kind meer effect hebben. Gebruik je bloedverdunners, dan verdient de vitamine K in het kruid aandacht. Vitamine K kan bepaalde bloedverdunners minder werkzaam maken. Overleg met de trombosedienst of je huisarts voordat je veel basilicum gaat eten en stop niet op eigen houtje met medicijnen. Olie en extracten van basilicum zijn sterk geconcentreerd en een ander verhaal dan blaadjes in je eten.
Eind september is het tijd om af te ronden. Eenjarige basilicum wordt slap bij de eerste koude nachten, rond oktober. Oogst daarom alles wat je nog wilt gebruiken voordat het kouder wordt en maak er pesto van of vries de blaadjes in. Wil je nog even doorgaan, zet dan een pot op een lichte, warme plek binnen of laat stekjes wortelen in een glas water. Op de vensterbank groeit basilicum in herfst en winter trager, pluk dan alleen de bovenste blaadjes en laat de rest staan.
Houd de grond licht vochtig, nooit nat. In de praktijk is dat een paar keer per week, afhankelijk van hoe warm het is en waar de plant staat. Voel met je vinger of de bovenste laag droog is en geef pas dan water.
Meestal door te veel of te weinig water. Ook stikstoftekort, valse meeldauw en te weinig ruimte kunnen de oorzaak zijn. Gebruik de tabel hierboven om de oorzaak te vinden.
Kort kan het, maar basilicum is koudegevoelig en kan zwart worden. Een glas water op kamertemperatuur werkt beter voor dagelijks gebruik. Voor een voorraad vries je basilicum in of maak je pesto.
Ja. Zet een stengel van minstens 10 centimeter in een glas water. Na een paar dagen komen er wortels en na een paar weken kun je hem in een pot zetten.
In een normaal gerecht wel, maar het advies is om matig te zijn en je kruiden te variëren. Twijfel je, vraag het dan aan je verloskundige.
Op een lichte vensterbank kan het, maar de groei is in herfst en winter trager. Wil je ook in de winter iets groens, dan kun je basilicumkiemen op water kweken op de keukentafel.
Heb je na de laatste oogst een grote bos basilicum over, dan is dit de beste bestemming. Dit is de klassieke pesto alla genovese, voor vier personen.
Overgebleven pesto bewaar je een paar dagen in de koelkast in een afgesloten potje onder een laagje olijfolie. Wil je hem langer bewaren, vries hem dan in porties in.
